Socjalny, społeczny czy stadny i co z tego nie wynika.
O psach bardzo często mówi się, że są zwierzętami społecznymi. Czasem używa się określenia „stadne”, innym razem „socjalne”. Wszystkie te słowa zaczynają funkcjonować jak synonimy, choć w rzeczywistości nie oznaczają tego samego.
Z tego, że pies jest zwierzęciem społecznym, wyprowadza się następnie rozmaite wnioski: powinien spotykać się z innymi psami, potrzebuje stada, które go nauczy jak się zachowywać, człowiek musi zostać jego przywódcą, samotność jest dla niego zawsze nienaturalna, a umiejętność przebywania w dużej grupie świadczy o prawidłowej socjalizacji.
Tyle że z samego określenia „gatunek społeczny” żaden z tych wniosków automatycznie nie wynika.
Społeczny nie znaczy przecież: lubiący wszystkich. Nie znaczy również: stale przebywający w grupie. Nie znaczy: podporządkowany jednemu przywódcy. Nie oznacza nawet, że każdy przedstawiciel gatunku będzie realizował swoją społeczną naturę w taki sam sposób.
Co więc naprawdę znaczy stwierdzenie, że pies jest istotą społeczną?
Nie stadny lecz społeczny
Słowo „stado” jest bardzo mocno obecne w języku, którym opisujemy psy. Mówimy o stadzie domowym, przewodniku stada, ustalaniu pozycji w stadzie czy potrzebie przebywania w stadzie, a nawet pracy stadem.
Problem nie polega na samym słowie. Problem zaczyna się wtedy, gdy na jego podstawie tworzymy określony obraz psiego życia społecznego: grupy opartej na sztywnej hierarchii, podporządkowanej dominującemu osobnikowi, który kontroluje pozostałych.
Badania nad psami nie potwierdzają istnienia jednego uniwersalnego modelu ich organizacji społecznej. Psy wolno żyjące mogą funkcjonować samotnie, w parach, grupach rodzinnych, luźnych skupiskach albo bardziej stabilnych grupach. Wielkość i skład tych grup zmieniają się w zależności od dostępności zasobów, sezonu rozrodczego, obecności młodych, środowiska oraz relacji między konkretnymi osobnikami.
Pies nie jest więc zwierzęciem stadnym w znaczeniu istoty zobowiązanej do stałego życia w jednym, ściśle uporządkowanym zespole.
Znacznie trafniej jest określić go jako gatunek społeczny o elastycznej, fakultatywnej organizacji społecznej.
„Fakultatywnej” oznacza tutaj, że psy potrafią tworzyć grupy i korzystać z życia grupowego, ale nie każda populacja ani każdy osobnik funkcjonuje stale w taki sam sposób. Organizacja społeczna dostosowuje się do warunków życia. Ta elastyczność nie jest dowodem, że relacje nie mają dla psów znaczenia. Przeciwnie — pokazuje, że społeczna natura psa nie polega na mechanicznym odtwarzaniu jednego modelu grupy.
Gatunek społeczny czyli jaki
Nie istnieje jedna, powszechnie przyjęta definicja gatunku społecznego, która wyznaczałaby ostrą granicę między zwierzętami społecznymi i niespołecznymi.
Społeczność jest raczej zbiorem właściwości. Obejmuje między innymi regularne interakcje, rozpoznawanie partnerów, komunikację, uczenie się od innych, koordynowanie działań, tworzenie więzi, konkurencję, współpracę oraz wpływ relacji na rozwój, przeżycie i dobrostan.
Możemy więc powiedzieć, że:
Gatunek społeczny to taki, u którego relacje i informacje pochodzące od innych osobników stanowią biologicznie znaczący element funkcjonowania.
Nie wystarczy zatem zapytać, czy zwierzęta przebywają razem. Trzeba sprawdzić, czy rozpoznają poszczególnych partnerów, czy ich wcześniejsze doświadczenia wpływają na kolejne spotkania, czy obecność innych zmienia ich decyzje, emocje i zachowanie oraz czy jakość relacji wpływa na sposób radzenia sobie w świecie, czy komunikują się ze sobą.
W przypadku psów odpowiedź na wszystkie te pytania brzmi: tak.